نویسنده: رامین تقیزاده
کبد چرب به رسوب چربی (عمدتاً تریگلیسرید) به مقدار بیش از ۵ درصد در سلولهای کبدی گفته میشود. این بیماری در صورت عدم درمان میتواند عواقب وخیمی مانند سیروز کبدی و نارسایی کبد به دنبال داشته باشد. خبر خوب اینکه کبد چرب برخلاف بسیاری از بیماریهای دیگر، قابل کنترل و حتی برگشتپذیر است.
کبد چرب که به عنوان استئاتوز کبدی نیز شناخته میشود، زمانی اتفاق میافتد که چربی بیش از اندازه در کبد انباشته شود. داشتن مقادیر کم چربی در کبد طبیعی است، اما مقدار زیاد آن میتواند به مشکلی جدی برای سلامتی تبدیل شود. کبد دومین عضو بزرگ بدن است که به پردازش مواد مغذی حاصل از غذا و نوشیدنی کمک میکند و مواد مضر خون را تصفیه میکند. اجتماع چربی بیش از حد در کبد، میتواند باعث التهاب کبدی شود که در نهایت به کبد آسیب رسانده و در آن ایجاد زخم میکند؛ در موارد شدیدتر، این اسکار میتواند منجر به نارسایی کبدی شود. بر اساس تحقیقاتی در سال ۲۰۱۷، کبد چرب غیرالکلی یا همان NAFLD بر ۲۵ تا ۳۰ درصد افراد در ایالات متحده و اروپا تأثیر میگذارد.
عملکرد کبد
عملکردهای مهم کبد شامل متابولیسم درشتمغذیها، فعالسازی و ذخیره ویتامینها و مواد معدنی، تشکیل و ترشح اسید صفراوی، تبدیل آمونیاک به اوره، متابولیسم استروئیدها و سمزدایی بدن از داروها و سموم است.
انواع کبد چرب
- کبد چرب الکلی (AFLD): ناشی از مصرف الکل — الکل جایگزین رژیم غذایی معمول شده و سبب اختلال در برداشت اسیدهای آمینه، کاهش سنتز پروتئین در سلولهای کبد و افزایش تجمع چربی میشود. مصرف زیاد الکل به کبد آسیب میرساند و AFLD اولین مرحله بیماری کبدی مرتبط با الکل است. اگر التهاب یا عوارض دیگری وجود نداشته باشد، این بیماری به عنوان کبد چرب الکلی ساده شناخته میشود. استئاتوهپاتیت الکلی (ASH) نوعی AFLD است که در آن تجمع چربی اضافی در کبد با التهاب همراه میشود و به هپاتیت الکلی نیز معروف است. ASH اگر به درستی درمان نشود، میتواند باعث فیبروز کبدی شود و پس از آن آسیب شدید کبدی (سیروز)، که میتواند منجر به نارسایی کبد شود.
- کبد چرب غیرالکلی (NAFLD): بدون مصرف الکل ایجاد میشود و ناشی از افزایش خروج اسیدهای چرب از بافت چربی، کاهش اکسیداسیون اسیدهای چرب و افزایش تولید تریگلیسریدها در کبد است. اگر چربی اضافی در کبد وجود داشته باشد و سابقه مصرف زیاد الکل نباشد، ممکن است NAFLD تشخیص داده شود؛ اگر التهاب یا سایر عوارض وجود نداشته باشد، این وضعیت به عنوان NAFLD ساده شناخته میشود. استئاتوهپاتیت غیرالکلی (NASH) نوعی NAFLD است که در آن تجمع چربی اضافی در کبد با التهاب همراه است. در صورت عدم درمان، NASH میتواند باعث فیبروز کبدی شود و در موارد شدید، به سیروز و نارسایی کبد تبدیل شود.
- کبد چرب حاد بارداری (AFLP): زمانی است که در دوران بارداری چربی اضافی در کبد ایجاد میشود. این یک عارضه نادر اما جدی در بارداری است. علت دقیق ناشناخته است، اگرچه ممکن است یک دلیل آن ژنتیک باشد. معمولاً AFLP در سه ماهه سوم بارداری ظاهر میشود و در صورت عدم درمان، خطرات جدی برای سلامتی مادر و نوزاد به همراه دارد. اگر پزشک AFLP را تشخیص دهد، نوزاد را در اسرع وقت به دنیا خواهد آورد؛ چند روز پس از زایمان نیاز به مراقبتهای بعدی خواهید داشت ولی سلامت کبد احتمالا ظرف چند هفته پس از زایمان به حالت عادی باز خواهد گشت.
مراحل پیشرفت بیماری
مراحل پیشرفت بیماری کبد چرب را میتوان اینگونه بیان کرد:
- کبد چرب ساده: تجمع چربی اضافی در کبد که اگر پیشرفت نکند تا حد زیادی بیضرر است.
- استئاتوهپاتیت: علاوه بر چربی اضافی، التهاب در کبد نیز وجود دارد.
- فیبروز: التهاب مداوم در کبد اکنون باعث آسیبدیدگی شده است؛ با این حال، کبد هنوز هم میتواند به طور کلی عملکرد طبیعی داشته باشد.
- سیروز: آسیب کبدی به طور گستردهای گسترش یافته است و توانایی کبد را برای عملکرد مختل میکند. این شدیدترین مرحله است و برگشتناپذیر است.
علائم
در اکثر موارد کبد چرب علامت خاصی ندارد. علائم AFLD و NAFLD به طور مشابه است[۱]؛ با این حال در بسیاری از موارد، کبد چرب علائم قابل توجهی ایجاد نمیکند، اما ممکن است احساس خستگی کنید، یا احساس ناراحتی یا درد در سمت راست بالای شکم خود داشته باشید. در موارد شدید: درد شکم، تهوع، بزرگی کبد و زردی.
برخی از افراد مبتلا به بیماری کبد چرب دچار عوارضی از جمله زخم شدن کبد میشوند. اسکار کبد به عنوان فیبروز کبد شناخته میشود و اگر فیبروز شدید کبدی ایجاد شود، به آن سیروز میگویند؛ یک وضعیت بالقوه تهدیدکننده زندگی که میتواند باعث نارسایی کبد شود. آسیب کبدی ناشی از سیروز دائمی است، پس بسیار مهم است که در وهله اول از توسعه آن جلوگیری کنید.
سیروز ممکن است چنین علائمی داشته باشد: درد شکم، از دست دادن اشتها، کاهش وزن، ضعف یا خستگی، حالت تهوع، خارش پوست، زردی پوست و چشم، کبودی یا خونریزی آسان، ادرار تیرهرنگ، مدفوع رنگپریده، تجمع مایع در شکم (آسیت)، ورم پا، بزرگ شدن سینه در مردان و گیجی.
روشهای تشخیص
- سونوگرافی
- سیتی اسکن
- اندازهگیری آنزیمهای کبدی
عوامل خطر
چاقی، کلسترول بالا، دیابت نوع ۲، مقاومت به انسولین، سندرم متابولیک، سندرم تخمدان پلیکیستیک، کمکاری تیروئید و کمبود آنتیاکسیدانی.
درمان
با توجه به نبود درمان دارویی مؤثر، کاهش وزن تدریجی مؤثرترین درمان برای کبد چرب غیرالکلی است. خط اول درمان شامل اصلاح شیوه زندگی از طریق رژیم غذایی و ورزش است. کبد چرب یکی از موضوعات مهم در حوزه سلامت است که به واسطه تغذیه نامناسب و سبک زندگی کمتحرک در افراد بروز میکند و در صورت عدم درمان به مشکلات جدیتر مانند التهاب و نارسایی کبد منجر میشود. برای مدیریت و درمان این مشکل، اولین گام کاهش وزن و بهخصوص کاهش چربی شکمی است، چرا که تحقیقات علمی نشان میدهند که تجمع چربی در ناحیه شکم به طور مستقیم با بروز کبد چرب مرتبط است.
کاهش وزن و چربی شکمی
برای افرادی که دچار چربی شکمی یا اضافه وزن هستند، کاهش وزن اصولی ضروریترین اقدام برای بهبود کبد چرب است. مطالعات نشان میدهند که حتی یک کاهش وزن ۵ تا ۱۰ درصدی میتواند تأثیر قابلتوجهی در کاهش چربی کبد و بهبود عملکرد آن داشته باشد.[۲] بنابراین، هدف اول باید کاهش چربی شکمی از طریق تغییر در سبک زندگی و تغذیه سالم باشد.
فعالیت بدنی
فعالیت هوازی متوسط تا شدید ۵ بار در هفته به مدت حداقل ۳۰ دقیقه همراه با تمرینات مقاومتی ۲ بار در هفته. ورزشهای هوازی مانند پیادهروی، دویدن و شنا بهطور مستقیم به کاهش وزن و کاهش تجمع چربی در ناحیه شکم کمک میکنند؛ تحقیقات نشان میدهند که انجام حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی در هفته میتواند باعث کاهش چربی کلی بدن و بهویژه چربی شکمی شود. ورزشهای مقاومتی نیز به حفظ توده عضلانی و افزایش متابولیسم کمک میکنند و ترکیب این تمرینات با ورزشهای هوازی بهترین نتیجه را در کاهش وزن اصولی و بهبود عملکرد کبد به همراه دارد.
رژیم غذایی
- محدود کردن کربوهیدرات و چربی اشباع
- افزایش مصرف چربی تکغیراشباع (زیتون، روغن زیتون، مغزها، آووکادو)
- مصرف امگا ۳ (ماهیهای چرب مانند ساردین و سالمون)
- کاهش دریافت قندهای ساده
- پرهیز از نیکوتین و الکل
- مصرف غذاهایی با شاخص و بار گلیسمی پایین
- افزایش دریافت فیبر و کربوهیدراتهای سبوسدار
کاهش مصرف چربیهای اشباع و قندها و افزایش مصرف فیبر از منابعی مانند سبزیجات، میوهها، حبوبات و غلات کامل به کاهش وزن کمک میکند. مصرف مواد غذایی با شاخص گلیسمی پایین به تنظیم سطح قند خون و جلوگیری از تجمع چربی در ناحیه شکم و کبد کمک میکند. مصرف بیش از حد کربوهیدراتهای تصفیهشده مانند نان سفید، برنج سفید و شیرینیجات میتواند باعث افزایش چربی شکمی و افزایش خطر کبد چرب شود؛ جایگزینی این مواد با کربوهیدراتهای پیچیده مثل غلات سبوسدار و حبوبات به کاهش چربی شکمی و بهبود وضعیت کبد کمک میکند.
اگر به بیماری کبد چرب مبتلا هستید، ممکن است پزشک توصیه کند رژیم غذایی خود را متعادل کنید و غذاها را از همه گروههای غذایی انتخاب کنید (میوهها و سبزیجات تازه، غلات کامل، پروتئینهای بدون چربی، لبنیات کمچرب، چربیها و روغنهای سالم)، کالری ورودی را کاهش دهید و حتما روی مصرف فیبر تمرکز کنید؛ فیبر میتواند به بهبود عملکرد کبد کمک کند.
مواد غذایی که در جهت سلامت کبد باید محدود شوند:
- سدیم (نمک)
- کربوهیدراتهای تصفیهشده، مانند شیرینی، برنج سفید، نان سفید، یا سایر محصولات پختهشده با غلات تصفیهشده
- چربیهای اشباعشده که در غذاهایی مانند گوشت قرمز، لبنیات پرچرب و غذاهای سرخشده یافت میشود
- چربیهای ترانس که در غذاهای سرخشده و بسیاری از خوراکیهای فرآوریشده وجود دارد
- از صدفهای خام یا نیمپز پرهیز کنید؛ صدفهای خام یا نیمپز ممکن است حاوی باکتریهایی باشند که میتوانند شما را به شدت بیمار کنند
- اگر AFLD دارید، باید به طور کامل از مصرف الکل اجتناب کنید
- آب بنوشید؛ نوشیدن مقدار زیادی آب میتواند به هیدراته نگهداشتن بدن و بهبود سلامت کبد کمک کند
مکملها و مواد غذایی کمککننده
- دارچین: کاهش مقاومت به انسولین و استرس اکسیداتیو
- زردچوبه: آنتیاکسیدان، کاهنده چربی خون
- زنجبیل: افزایش حساسیت به انسولین، کاهش التهاب کبد
- سیر: خاصیت ضدالتهابی، مهار لیپوژنز در کبد
- چای سبز: آنتیاکسیدان قوی، کاهنده آنزیمهای کبدی
- قهوه (متعادل): اثرات آنتیاکسیدانی و ضدالتهابی، کاهش فیبروز کبدی
- پروبیوتیکها: بهبود فلور روده
- سیلیمارین (خارمریم): ضدالتهابی، آنتیفیبروتیک، بازسازی کبد
- کاسنی: اثرات محافظت از کبد
- ویتامین E: تحقیقاتی در سال ۲۰۲۰ نشان میدهد که مکملهای ویتامین E ممکن است به بهبود سطوح ALT و AST، بهبود التهاب و چربی اضافی در NAFLD کمک کنند. با این حال خطراتی در ارتباط با مصرف بیش از حد ویتامین E گزارش شده است؛ بنابراین همیشه قبل از امتحان یک مکمل جدید یا درمان سنتی با پزشک خود مشورت کنید. برخی از مکملها یا درمانهای طبیعی ممکن است به کبد استرس وارد کنند یا با داروهایی که مصرف میکنید تداخل داشته باشند.
کبد و پانکراس: تهدید دوگانه متابولیک
تجمع چربی در اعضای داخلی مانند کبد و پانکراس به عنوان عاملی مهم در بروز اختلالات متابولیکی شناخته شده است. پانکراس چرب و کبد چرب، که به ترتیب به آنها «استئاتوز پانکراس» و «کبد چرب غیرالکلی» (NAFLD) گفته میشود، میلیونها نفر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار میدهند. مقدار زیاد چربی در پانکراس، که به عنوان چربی داخل پانکراس شناخته میشود، با عملکرد ضعیف سلولهای بتا مرتبط است که انسولین را ذخیره و آزاد میکنند تا قند بتواند به سلولهای شما برسد؛ شواهد فراوانی وجود دارد که افزایش تریگلیسیرید در حال گردش در خون، که چربی اضافی را به پانکراس میرساند، ممکن است خطر دیابت را تسریع کند.[۳]
کبد و پانکراس هر دو نقش حیاتی در فرآیندهای متابولیکی مانند هضم، تنظیم هورمونها و ذخیرهسازی چربی دارند. هنگامی که چربی در این اعضا تجمع مییابد، عملکرد آنها دچار اختلال میشود. تجمع چربی اضافی در کبد و پانکراس به طور قوی با دیابت نوع ۲، مقاومت به انسولین و بیماریهای قلبی-عروقی مرتبط است. مطالعات نشان دادهاند که حتی با از دست دادن ۵ تا ۱۰ درصد از چربی بدن، میتوان میزان چربی ذخیرهشده در این اعضا را به طور چشمگیری کاهش داد؛ این کاهش چربی منجر به بهبود حساسیت به انسولین و کاهش خطر پیشرفت دیابت میشود.
بر اساس تحقیقات، چربی ذخیرهشده در اطراف پانکراس در تعیین ابتلا به دیابت نوع ۲ بسیار مهمتر از چربی کلی بدن است. در سال ۲۰۱۵، تیمی از محققان بریتانیایی نشان دادند که کاهش چربی پانکراس میتواند عملکرد ترشح انسولین را به حالت عادی بازگرداند.[۴] در آن مطالعه ۱۸ نفر مبتلا به دیابت نوع ۲ و ۹ نفر بدون دیابت که همگی جراحی چاقی انجام داده بودند، کاهش وزن باعث کاهش حجم چربی در پانکراس فقط در افراد مبتلا به دیابت شد. محققان به این نتیجه رسیدند که کاهش چربی پانکراس با ابتلا به دیابت مرتبط است نه با کاهش چربی کل بدن. در این مطالعه، شرکتکنندگان مجبور بودند یک گرم چربی در پانکراس از دست بدهند تا عملکرد انسولین به حالت عادی برگردد؛ به گفته محققان، برای از دست دادن این مقدار، یک فرد معمولا باید حدود ۱۵ درصد از وزن بدن خود را کاهش دهد. بیمارانی که هرگز دیابت نداشتند، هیچ تغییری در سطح چربی پانکراس خود مشاهده نکردند که نشان میدهد افزایش چربی در پانکراس مخصوص افرادی است که به دیابت نوع ۲ مبتلا میشوند؛ نکته مهم این است که افراد در میزان تحمل چربی در پانکراس قبل از بروز دیابت نوع ۲ متفاوت هستند.
همچنین همانطور که کاهش چربی موجود در پانکراس در افراد دیابتی منجر به معکوسسازی دیابت میشود، دانشمندان به توافق رسیدهاند که سطح بالای قند خون به سلولهای بتا در پانکراس – سلولهایی که انسولین میسازند – آسیب میزند، اما نقشی که چربی ایفا میکند بحثبرانگیزتر است. یافتههای یک مطالعه مبتنی بر آزمایشگاه نشان میدهد که ذخایر چربی در پانکراس ممکن است به حفظ ترشح انسولین و کاهش سرعت شروع دیابت کمک کند.[۵] این تحقیق ممکن است توضیحی برای فواید ورزش و فستینگ متناوب به عنوان راهکارهایی برای پیشگیری و درمان دیابت نوع ۲ ارائه دهد؛ این مطالعه نشان میدهد که چرخه ذخیرهسازی چربی در سلولهای پانکراس بعد از وعدههای غذایی، و به دنبال آن تجزیه چربی در ساعات قبل از وعده غذایی بعدی و شرایط شبهفستینگ، به حفظ و تولید انسولین کمک میکند.
درمان پانکراس چرب و کبد چرب عمدتاً بر اساس اصلاحات سبک زندگی مانند رژیم غذایی، ورزش و مدیریت وزن انجام میشود. یک برنامه جامع که شامل رژیم غذایی کمکربوهیدرات و پر فیبر همراه با فعالیتهای بدنی منظم باشد، میتواند چربی در کبد و پانکراس را کاهش دهد. چندین مطالعه نشان دادهاند که تغییرات سبک زندگی، بهویژه در ترکیب با رژیمهایی مانند فستینگ متناوب، رژیم کتوژنیک و کمکربوهیدرات یا مصرف غذاهای با شاخص و بار گلیسمی پایین، میتواند چربی پانکراس را کاهش دهد. علاوه بر این، اجتناب از غذاهای فرآوریشده و قندهای تصفیهشده نقش مهمی در کاهش چربی کبد و پانکراس دارد.
پیشگیری
برای پیشگیری از بیماری کبد چرب و عوارض احتمالی آن، پیروی از یک سبک زندگی سالم مهمترین گام است:
- محدود کردن یا اجتناب از الکل
- مدیریت وزن
- خوردن یک رژیم غذایی غنی از مواد مغذی که دارای چربیهای اشباعشده، چربیهای ترانس و کربوهیدراتهای تصفیهشده نباشد
- اقدامات لازم برای مدیریت قند خون، سطح تریگلیسیرید و سطح کلسترول
- در صورت داشتن این بیماری، پیروی از برنامه درمانی توصیهشده پزشک
- حداقل ۳۰ دقیقه ورزش در بیشتر روزهای هفته
جمعبندی
کبد چرب یک بیماری جدی اما قابل برگشت است. اصلاح شیوه زندگی شامل رژیم غذایی مناسب و فعالیت بدنی منظم، اولین خط درمان آن است. استفاده از مکملها باید تحت نظر متخصص تغذیه انجام شود. کاهش چربی در کبد و پانکراس میتواند به بهبود سلامت متابولیک کمک کند، بهویژه برای افرادی که با دیابت نوع ۲ مواجه هستند.
مقالات مرتبط
منابع
مقالهٔ مبدأ: کبد چرب چه علائمی دارد؟ در مجلهٔ کتونیا
مقالهٔ مبدأ: اصلاح سبک زندگی برای بهبود کبد چرب در مجلهٔ کتونیا
مقالهٔ مبدأ: تأثیرات کاهش چربی در پانکراس و کبد در مجلهٔ کتونیا