مرجع:سندرم متابولیک
نویسنده: دکتر محمدحسن گیوه چین قمصری
سندرم متابولیک که به عنوان سندرم X و سندرم مقاومت به انسولین نیز شناخته میشود، مجموعهای از اختلالات متابولیک است که منجر به بیماریهای قلبی عروقی، سکته و دیابت نوع ۲ میشود. سندرم متابولیک گروهی از پنج عامل خطر است که در صورت عدم درمان، احتمال ابتلا به بیماریهای قلبی، دیابت و سکته را افزایش میدهد.
مطالعات اخیر نشان دادند که حداقل یک پنجم جمعیت ایران مبتلا به سندرم متابولیک هستند؛ بطوری که شیوع کلی سندرم متابولیک در ایران ۲۱٫۱ درصد گزارش شده است.[۱]
علائم و معیارهای تشخیص
جدیدترین و گستردهترین معیارهای شناسایی سندرم متابولیک، وجود ۳ یا تعداد بیشتری از عوامل خطرزای متابولیک زیر است[۲]:
چاقی شکمی
دور کمر بیش از ۳۵ اینچ (۸۸ سانتیمتر) برای زنان و بیش از ۴۰ اینچ (۱۰۲ سانتیمتر) برای مردان. افزایش دور کمر شکلی از چاقی است که به شدت با سندرم متابولیک مرتبط است.
فشار خون بالا
۱۳۰/۸۵ میلیمتر جیوه یا بالاتر. فشار خون طبیعی کمتر از ۱۲۰ میلیمتر جیوه برای فشار سیستولیک و کمتر از ۸۰ میلیمتر جیوه برای فشار دیاستولیک تعریف میشود. فشار خون بالا به شدت با چاقی مرتبط است و اغلب در افرادی که مقاومت به انسولین دارند دیده میشود.
اختلال در قند خون ناشتا
سطح قند خون ناشتا برابر یا بیشتر از ۱۰۰ میلیگرم در دسیلیتر.
تریگلیسیرید بالا
بیش از ۱۵۰ میلیگرم در دسیلیتر. تریگلیسیرید نوعی چربی در خون است.
کلسترول HDL پایین
کمتر از ۴۰ میلیگرم در دسیلیتر برای مردان و کمتر از ۵۰ میلیگرم در دسیلیتر برای زنان.
درگیر بودن با هر یکی از این علائم، به تنهایی به معنای ابتلا به سندرم متابولیک نیست؛ بلکه داشتن سه علامت یا بیشتر از این پنج مورد منجر به تشخیص سندرم متابولیک میشود و خطر ابتلا به عوارض سلامتی از جمله دیابت نوع ۲ را افزایش میدهد. با این حال، مبتلا بودن به هر یک از این علائم خطرناک، شانس فرد را برای ابتلا به بیماریهای قلبی و عروقی افزایش میدهد.
علل و مکانیسم
اکثر افرادی که سندرم متابولیک دارند مقاومت به انسولین دارند. بدن انسولین میسازد تا گلوکز را برای استفاده به عنوان انرژی به سلولها منتقل کند. چاقی — بهویژه چاقی شکمی — پاسخ سلولها به انسولین را دشوارتر میکند. اگر بدن نتواند انسولین کافی برای غلبه بر مقاومت بسازد، سطح قند خون افزایش مییابد و باعث دیابت نوع ۲ میشود.
انجمن قلب آمریکا (AHA) تخمین زده است که سندرم متابولیک به زودی به عامل خطر اصلی برای بیماریهای قلبی عروقی — پیش از سیگار — تبدیل خواهد شد.
مقاومت به انسولین
انسولین هورمونی است که به بدن کمک میکند از گلوکز به عنوان انرژی استفاده کند. در افراد مبتلا به مقاومت به انسولین، انسولین به خوبی کار نمیکند و بدن به تولید بیشتر آن ادامه میدهد. مقاومت به انسولین ارتباط نزدیکی با چاقی شکمی دارد و احتمال ابتلا به سندرم تخمدان پلیکیستیک را در زنان افزایش میدهد.
چاقی شکمی
سندرم متابولیک به دلیل افزایش نرخ چاقی در حال شایعتر شدن است. چاقی شکمی — برخلاف سایر نقاط بدن — خطر ابتلا را بهطور ویژه افزایش میدهد. داشتن وزن اضافی در ناحیه شکم میتواند منجر به تجمع چربی در کبد و سلولهای ماهیچهای شود؛ در این حالت در سلولهای بدن مقاومت به انسولین[۳] ایجاد میشود؛ به این معنا که سلولهای شما به انسولین پاسخ نمیدهند. این مسئله میتواند منجر به افزایش سطح انسولین و سطح قند خون شود و اگر سطح قند خون بیش از حد بالا باشد، ممکن است به دیابت نوع ۲[۴] منجر شود.
سبک زندگی ناسالم
رژیم غذایی سرشار از غذاهای فرآوریشده و عدم فعالیت بدنی کافی در ابتلا به سندرم متابولیک نقش دارند.
عدم تعادل هورمونی
هورمونها ممکن است نقش داشته باشند. به عنوان مثال، سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS) با عدم تعادل هورمونی و سندرم متابولیک مرتبط است.
سایر عوامل
تغییرات ژنتیکی در توانایی تجزیه چربیها (لیپیدها)، سن بالاتر، سیگار کشیدن و مشکلات در نحوه توزیع چربی بدن[۵].
عوامل خطر
عوامل خطر سندرم متابولیک با چاقی مرتبط هستند. مؤسسه ملی قلب، ریه و خون آمریکا (NHLBI) دو عامل خطر اصلی را اینگونه معرفی میکند[۶]: چاقی مرکزی (چربی اضافی در قسمتهای میانی و فوقانی بدن) و مقاومت به انسولین (که استفاده از قند را برای بدن دشوار میکند).
سن
هر چه سن بالاتر باشد، احتمال ابتلا به سندرم متابولیک بیشتر است.
نژاد و جنسیت
اکثر مطالعات شیوع بالاتری از سندرم متابولیک در زنان گزارش کردهاند[۷]. در زنان سیاهپوست نسبت به زنان سفیدپوست شایعتر است[۸].
شاخص توده بدنی (BMI) بالای ۲۵
مطالعات نشان میدهند که در BMI بالای ۲۵ شیوع سندرم متابولیک بیشتر است[۹].
سابقه دیابت
زنانی که دیابت بارداری داشتهاند یا افرادی که عضو خانواده آنها مبتلا به دیابت نوع ۲ است، بیشتر در معرض خطر هستند.
سایر عوامل خطر
عوامل دیگری نیز وجود دارند که میتوانند خطر ابتلا به سندرم متابولیک را افزایش دهند[۱۰]:
- سابقه خانوادگی اختلالات متابولیک
- ورزش نکردن کافی
- داشتن آپنه انسدادی خواب، بیماری مزمن کلیه، یا بیماری کبد چرب غیرالکلی
- تشخیص سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS)
علائم و نشانهها
ممکن است ابتلا به سندرم متابولیک علائم خاصی نداشته باشد. اما یکی از نشانههایی که ممکن است قابل مشاهده باشد، دور کمر بزرگتر یا بدن سیبیشکل است. ممکن است حتی قند خون بالا داشته باشید و تا به امروز متوجه آن نشده باشید؛ میتوان از علائم دیابت از جمله تشنگی، تاری دید، سردرد و خستگی به آن مشکوک شد.
اگر یکی از پنج عامل خطر ابتلا به سندرم متابولیک را دارید، با یک پزشک صحبت کنید تا مشخص شود که آیا باید برای سایر عوامل مورد آزمایش قرار بگیرید یا خیر. برای تشخیص سندرم متابولیک، پزشک باید چندین آزمایش مختلف را انجام دهد که از نتایج این آزمایشات برای بررسی سه نشانه یا بیشتر از این اختلال استفاده میشود. مطابق با شیوههای معتبر، آزمایشات و سطوح در معرض خطر عبارتند از[۱۱]:
- دور کمر: ۱۰۲ سانتیمتر برای مردان یا ۸۸ سانتیمتر برای زنان یک عامل خطر محسوب میشود.
- تریگلیسیرید خون ناشتا: سطحی معادل یا بیشتر از ۱۵۰ میلیگرم در دسیلیتر خون نشاندهنده یک عامل خطر است.
- سطح کلسترول: سطوح لیپوپروتئین با چگالی بالا (HDL) و لیپوپروتئین با چگالی کم (LDL) در خون اندازه گرفته میشود. سطح HDL کمتر از ۴۰ میلیگرم در دسیلیتر در مردان یا کمتر از ۵۰ میلیگرم در دسیلیتر در زنان در معرض خطر در نظر گرفته میشود.
- فشار خون: فشار خون سیستولیک در محدوده ۱۳۰ میلیمتر جیوه یا بالاتر یا فشار خون دیاستولیک در ۸۵ میلیمتر جیوه یا بالاتر نشان میدهد که ممکن است در معرض خطر باشید.
- سطح گلوکز ناشتا: ۱۰۰ mg/dL یا بیشتر به عنوان یک عامل خطر در نظر گرفته میشود.
اگر سه مورد یا بیش از آن در نتایج این تستها در محدودههای بالا باشند، ممکن است به سندرم متابولیک مبتلا باشید.
عوارض سندرم متابولیک
عوارضی که ممکن است ناشی از سندرم متابولیک باشد غالبا جدی و طولانیمدت (مزمن) هستند. برخی از این عوارض عبارتند از:
- سخت شدن شریانها (آترواسکلروز)
- دیابت
- حمله قلبی
- بیماری کلیوی
- سکته
- بیماری کبد چرب غیرالکلی
- بیماری شریان محیطی
- بیماری قلب و عروقی
متاسفانه اگر دیابت ایجاد شود، ممکن است در معرض خطر عوارض سلامتی دیگری باشید، از جمله:
- آسیب چشم (رتینوپاتی)
- آسیب عصبی (نوروپاتی)
- بیماری کلیوی
- قطع اندام
درمان سندرم متابولیک
اگر در شما سندرم متابولیک تشخیص داده شود، هدف از درمان، کاهش عوارض ناشی از این عارضه است. در واقع درمان این بیماری بیشتر تغییر سبک زندگی است، مانند:
- رژیم غذایی سالم
- ورزش منظم، از جمله ورزشهای هوازی یا تمرینات مقاومتی
- کاهش وزن
- دارو
- کاهش سایر خطرات بیماریهای قلبی عروقی، مانند ترک سیگار
احتمالا پزشک از شما بخواهد که حدود ۷ درصد وزن فعلی را کاهش دهید، و حداقل ۳۰ دقیقه ورزش متوسط تا شدید را در ۵ تا ۷ روز در هفته انجام دهید. اصولا این موارد به معکوس کردن سندرم متابولیک کمک میکند.
داروهای سندرم متابولیک
داروهای سندرم متابولیک شامل موارد زیر است:
- داروهایی برای تنظیم انسولین یا کاهش قند خون
- داروهایی برای کاهش فشار خون بالا
- داروهایی برای کاهش کلسترول
- آسپرین با دوز پایین برای کاهش خطر سکته مغزی و حمله قلبی
چگونگی بهبود سندرم متابولیک
اگر علائم این سندرم به خوبی مدیریت شوند، افراد مبتلا میتوانند خطر ابتلا به مشکلات جدی سلامتی مانند حمله قلبی یا سکته را کاهش دهند. سندرم متابولیک اصولا با کاهش وزن معکوس، و با ترکیبی از رژیم غذایی، ورزش و دارو به خوبی مدیریت میشود.
اگرچه مدیریت علائم، عوارضی را که بر بدن گذاشته است کاهش میدهد، اما اکثر افراد مبتلا به این بیماری در معرض خطر طولانیمدت بیماریهای قلبی عروقی هستند. در صورت بروز این عارضه، ممکن است لازم باشد برای جلوگیری از مشکلات جدی سلامتی مانند حمله قلبی و سکته، تحت نظر پزشک باشید.
پیشگیری از سندرم متابولیک
حفظ اندازه دور کمر در محدوده سالم و همینطور سطح فشار خون و کلسترول خطر ابتلا به سندرم متابولیک را کاهش میدهد. ورزش و کاهش وزن میتواند به این تلاشها کمک کند و مقاومت به انسولین را کاهش دهد.
معاینات فیزیکی منظم نیز ممکن است به پیشگیری از سندرم متابولیک کمک کند یا به تشخیص بیماری در مراحل اولیه یاری رساند؛ درمان سریع میتواند به کاهش عوارض درازمدت تحمیلشده بر سلامت بدن کمک کند.
محدودسازی زمان غذا خوردن و درمان دارویی
یکی از رویکردهای نوین برای کمک به مدیریت سندروم متابولیک، ترکیب محدودسازی زمان غذا خوردن (فستینگ متناوب) با درمان دارویی است. فستینگ متناوب به معنی محدود کردن مصرف غذا به یک بازه زمانی مشخص در روز و صرف زمان طولانیتری برای روزهداری است. تحقیقات اخیر نشان میدهد که این روش میتواند حساسیت به انسولین را بهبود بخشد، در دیابت نوع ۲ سطح قند خون را کاهش دهد و به کاهش چربی احشایی کمک کند؛ حتی در کنترل و مدیریت صحیح قند خون و کاهش نیاز به انسولین در دیابت نوع ۱ نیز مؤثر است.[۱۲] از آنجا که مقاومت به انسولین یکی از عوامل اصلی سندروم متابولیک است، فستینگ متناوب میتواند نقش مهمی در کنترل این شرایط ایفا کند.
سندرم متابولیک یک مشکل رو به رشد است؛ مقالهای در Current Hypertension Reports آن را «اپیدمی جهانی» مینامد. در حالی که اغلب داروها و تغییرات سبک زندگی همانند رژیم غذایی سالم برای درمان این سندرم تجویز میشوند، مدت زمانی که شما در حال غذا خوردن هستید نیز ممکن است نقش مهمی در بهبود این سندرم داشته باشد.
مطالعه مؤسسه Salk: پنجره غذایی ۱۰ ساعته
محققان مؤسسه Salk و دانشکده پزشکی دانشگاه کالیفرنیا سن دیگو اخیرا دریافتند که ترکیب نوعی از فستینگ متناوب و کوتاهتر کردن پنجره غذا خوردن همراه با داروها ممکن است راه حل خوبی برای درمان سندرم متابولیک باشد.[۱۳]
برای انجام این مطالعه، محققان با ۱۹ شرکتکننده – ۱۳ مرد و ۶ زن – که مبتلا به سندرم متابولیک بودند، کار کردند. ۸۴ درصد از افراد حداقل یک نوع دارو برای درمان این سندرم مصرف میکردند، مانند داروی ضد فشار خون. این شرکتکنندگان در ابتدا اذعان داشتند که پنجره غذا خوردن آنها بیش از ۱۴ ساعت در روز است.
در دو هفته اول مطالعه، محققان دادههای پایه را جمعآوری کردند، زیرا شرکتکنندگان زمان و آنچه میخوردند را ثبت کردند. در مرحله بعد، در طول سه ماه، شرکتکنندگان به ثبت زمان و آنچه که میخوردند ادامه دادند با این تفاوت که آنها فقط در یک دوره ۱۰ ساعته در روز غذای خود را صرف میکردند. برای اینکه وعدههای غذایی خود را در بازه ۱۰ ساعته قرار دهند، شرکتکنندگان در درجه اول صبحانه را دیرتر و شام را زودتر میخوردند تا از حذف وعدههای غذایی طول روز خودداری کنند. اگرچه آنها مجبور نبودند کالری دریافتی خود را محدود کنند، اما برخی از شرکتکنندگان گزارش دادند که حتی کمتر غذا خوردند.
نتایج شگفتانگیز بود! در طول مدت مطالعه، شرکتکنندگان خواب بهتری را گزارش کردند. آنها همچنین شاهد کاهش ۳ تا ۴ درصدی در وزن، BMI، چربی شکم و دور کمر خود بودند. دو عامل خطر اصلی برای بیماری قلبی، فشار خون بالا و کلسترول بالا نیز کاهش یافت. در کمال مسرت، سطح قند خون و انسولین نیز بهبود یافت.
چرا رویکرد فست متناوب (یا غذا خوردن با محدودیت زمانی) پتانسیل زیادی را برای بهبود سلامتی ارائه میدهد؟ تحقیقات قبلی که توسط محققان مؤسسه Salk بر روی موشها انجام و در سال ۲۰۱۸ منتشر شده بود، نشان میداد که این کار از ریتمهای شبانهروزی طبیعی بدن پشتیبانی میکند.[۱۴] در واقع الگوی غذایی سازگارتر و منظمتر مانند غذا خوردن با محدودیت زمانی (فست) ممکن است تأثیر مثبتی بر اختلالات متابولیکی داشته باشد. محققان نتیجه گرفتند که رعایت یک پنجره ثابت ۱۰ ساعته، به بدن اجازه میدهد تا زمان بعدی غذا را پیشبینی کند و بتواند متابولیسم را بهینه کند؛ بهینهسازی پنجره غذا خوردن به صورت بالقوه در بهینهسازی متابولیسم مؤثر است و همراهی آن با مصرف داروها، ممکن است بهترین رویکرد باشد.
مزایای فستینگ متناوب در مدیریت سندرم متابولیک
فستینگ متناوب علاوه بر کاهش وزن و بهبود حساسیت به انسولین، اثرات مثبتی بر کاهش التهاب، کنترل فشار خون و بهبود پروفایل لیپیدی دارد. با این حال، این رویکرد برای همه افراد مناسب نیست و باید پس از ارزیابی کامل شرایط فردی توسط پزشک و متخصص تغذیه انتخاب شود؛ برای آشنایی با اصول مدیریت فستینگ در بیماران دیابتی، مدیریت فستینگ در دیابت را مطالعه کنید.
جمعبندی
سندرم متابولیک مجموعهای از عوامل خطر متابولیک است که خطر بیماریهای قلبی عروقی و دیابت نوع ۲ را بهطور چشمگیری افزایش میدهد. تشخیص زودهنگام و اصلاح سبک زندگی — شامل تغذیه سالم، فعالیت بدنی و مدیریت وزن — مؤثرترین راه مقابله با این سندرم است. رویکردهایی مانند فستینگ متناوب و رژیم کتوژنیک نیز میتوانند در بهبود علائم مؤثر باشند. ترکیب محدودسازی زمان غذا خوردن و درمان دارویی نیز میتواند به عنوان یکی از روشهای کمکی در مدیریت این سندرم به کار رود؛ با این حال، برای اطمینان از ایمنی و اثربخشی، تصمیمگیری در مورد استفاده از این روشها باید با همکاری پزشک و متخصص تغذیه و بر اساس شرایط فردی انجام شود.
مقالات مرتبط
- مرجع:پیش دیابت
- مرجع:انواع دیابت
- مرجع:مقاومت به انسولین
- مرجع:فشارخون
- مرجع:کبد چرب
- مرجع:عوامل غذایی و مقاومت به انسولین
- مرجع:رژیمهای کمکربوهیدرات
- مرجع:فستینگ و بهبود قند خون
- مرجع:ماتریکس غذایی و مدیریت دیابت
- مرجع:کربوهیدراتها
منابع
- ↑ The Prevalence of Metabolic Syndrome in Iran: A Systematic Review and Meta-analysis
- ↑ Metabolic syndrome: pathophysiology, management, and modulation by natural compounds
- ↑ [۱]
- ↑ [۲]
- ↑ What Causes Metabolic Syndrome
- ↑ [۳]
- ↑ Ethnic, gender, and age-related differences in patients with the metabolic syndrome
- ↑ Your Risk for Metabolic Syndrome
- ↑ Normal body mass index (BMI) can rule out metabolic syndrome
- ↑ [۴]
- ↑ [۵]
- ↑ [۶]
- ↑ [۷]
- ↑ [۸]
مقالهٔ مبدأ: سندرم متابولیک چیست؟ در مجلهٔ کتونیا
مقالهٔ مبدأ: سندرم متابولیک چگونه درمان میشود؟ در مجلهٔ کتونیا
مقالهٔ مبدأ: محدودسازی زمان غذا خوردن با درمان دارویی، بهترین رویکرد بیماریهای متابولیکی در مجلهٔ کتونیا
